علائم خرابی گیربکس خودرو
تحریریه۱۶ دقیقه مطالعه

مهمترین علائم خرابی گیربکس خودرو عبارتاند از سخت جا رفتن دنده، صدای غیرعادی مثل زوزه یا خرخر، بالا رفتن دور موتور بدون افزایش سرعت، ضربه یا تأخیر هنگام تعویض دنده، نشتی روغن، بوی سوختگی و روشن شدن چراغ هشدار. در گیربکس دستی، خرخر هنگام جا زدن دنده، پس زدن دنده و بریدن کلاچ شایعترند. در گیربکس اتوماتیک، مکث پس از گذاشتن دسته روی D یا R، تعویض دنده خشن، هرزگردی و رفتن به حالت اضطراری نشانههای اصلیاند. بخشی از این مشکلات با رسیدگی به روغن، تنظیم کلاچ یا تعمیر اتصالات دسته دنده رفع میشود، اما هرچه دیرتر پیگیری شوند، احتمال آسیب به قطعات داخلی بیشتر است. در ادامه، علت، روش بررسی و زمان مراجعه به تعمیرکار را برای هر نشانه مرور میکنیم.
گیربکس چه کاری انجام میدهد و چه انواعی دارد
موتور فقط در محدوده مشخصی از دور، قدرت مناسب تولید میکند و گیربکس با تغییر نسبت دور بین موتور و چرخها، راه افتادن، سربالایی و سرعت بالا را با دور معقول ممکن میکند. در خودروهای دیفرانسیل جلو، مثل پراید، پژو ۲۰۶، پژو ۴۰۵ و سمند، دیفرانسیل داخل پوسته گیربکس است و نیرو با پلوسها به چرخها میرسد. به همین دلیل، برخی صداها به گیربکس ربطی ندارند: تقتق هنگام دور زدن با فرمان کامل معمولاً از سر پلوس است، ضربه هنگام راه افتادن یا رها کردن گاز اغلب از دسته موتور، و غرشی که با سرعت خودرو تغییر میکند و در پیچها کم و زیاد میشود، معمولاً از بلبرینگ چرخ.
علائم خرابی به نوع گیربکس بستگی دارد. جدول زیر انواع رایج را همراه با رفتارهایی نشان میدهد که عادیاند و نباید با خرابی اشتباه گرفته شوند:
| نوع گیربکس | نحوه کار به زبان ساده | رفتار عادی که گاهی خرابی تصور میشود |
|---|---|---|
| دستی | راننده با کلاچ و دسته دنده، دنده را انتخاب میکند و برنجیها (سینکرونایزرها) سرعت چرخدندهها را پیش از درگیری هماهنگ میکنند | سفتی کمی در تعویض دنده در هوای سرد تا گرم شدن روغن، و صدای کوتاه هنگام جا زدن دنده عقب |
| اتوماتیک با مبدل گشتاور (مثل AL4 در پژو ۲۰۶ اتوماتیک) | مبدل گشتاور جای کلاچ را میگیرد و کلاچهای داخلی با فشار روغن و فرمان کامپیوتر گیربکس درگیر میشوند | تکان ملایم هنگام گذاشتن دسته روی D یا R، و حرکت آرام خودرو روی D بدون گاز |
| CVT (پیوسته متغیر) | دو پولی با قطر متغیر و یک تسمه یا زنجیر فلزی، نسبت دنده را بهطور پیوسته تغییر میدهند | ثابت ماندن دور موتور هنگام شتابگیری در حالی که سرعت بالا میرود |
| دوکلاچه (DCT) | دو کلاچ جداگانه برای دندههای فرد و زوج، با فرمان الکترونیکی دنده را عوض میکنند | کمی لرزش یا حرکت پلهای هنگام راه افتادن آرام در ترافیک، بهویژه در نوع کلاچ خشک |
علائم خرابی گیربکس دستی
در گیربکس دستی، بیشتر ایرادها به کلاچ، روغن، برنجیها و اتصالات دسته دنده برمیگردد. کلاچ قطعه جداگانهای است، اما چون علائمش با خرابی گیربکس اشتباه گرفته میشود، اینجا آمده است.
۱. سخت جا رفتن دنده و صدای خرخر
اگر هنگام جا زدن دنده خرخر شنیده میشود یا دسته دنده بهسختی جا میرود، دو علت اصلی مطرح است. اول اینکه کلاچ کامل آزاد نمیکند و حتی با فشار کامل پدال، ارتباط موتور و گیربکس کاملاً قطع نمیشود. در این حالت، مشکل در همه دندهها دیده میشود و در جا زدن دنده یک و عقب در توقف آشکارتر است. تنظیم نبودن سیم کلاچ، هوا گرفتن یا نشتی سیستم هیدرولیک کلاچ (پمپ بالا و پایین) و تاب داشتن صفحه کلاچ از دلایل رایج آناند.
علت دوم فرسودگی برنجی همان دنده است. در این حالت، خرخر فقط در یک یا دو دنده و بهویژه هنگام تعویض سریع شنیده میشود. کمبود روغن یا روغن با گرید نامناسب هم تعویض دنده را سنگین میکند. سفتی دسته دنده در صبحهای سرد که با گرم شدن روغن برطرف میشود، معمولاً جای نگرانی ندارد. در بسیاری از گیربکسهای دستی، دنده عقب برنجی ندارد. پس بهتر است پس از توقف کامل و فشار دادن کلاچ، یکی دو ثانیه صبر کنید و بعد دنده عقب را جا بزنید.
۲. دنده پس زدن
دنده پس زدن یعنی دسته دنده در حین حرکت، معمولاً هنگام گاز دادن یا رها کردن ناگهانی گاز، خودبهخود به حالت خلاص برمیگردد. علتهای رایج آن ساییدگی دندانههای درگیری و کشویی، فرسودگی ماهک، ضعیف شدن فنر و ساچمه نگهدارنده دنده و فرسودگی دسته موتور است که باعث جابهجایی زیاد موتور و کشیده شدن اتصالات دسته دنده میشود. نگه داشتن دسته دنده با دست راهحل نیست و فرسودگی را بیشتر میکند. این علامت از نظر ایمنی هم مهم است، چون خودرو ممکن است هنگام سبقت یا در سربالایی ناگهان نیروی موتور را از دست بدهد.
۳. صدای غیرعادی از گیربکس
زمان شنیده شدن صدا، مهمترین سرنخ برای پیدا کردن منبع آن است:
- غرش در حالت خلاص که با فشار دادن پدال کلاچ قطع میشود: معمولاً از بلبرینگ شفت ورودی یا سایر بلبرینگهای داخلی است. کمبود روغن هم میتواند همین صدا را ایجاد کند.
- صدایی که فقط با فشار دادن پدال کلاچ شنیده میشود: بیشتر به بلبرینگ کلاچ مربوط است.
- زوزهای که در همه دندهها با سرعت بلندتر میشود و با گاز دادن یا رها کردن گاز تغییر میکند: ممکن است از فرسودگی چرخدندهها، بلبرینگها یا دیفرانسیل باشد.
- صدایی که فقط در یک دنده شنیده میشود: احتمالاً به چرخدنده یا بلبرینگ همان دنده برمیگردد.
- تقتق یا ضربه فلزی از داخل گیربکس: نشانه آسیب جدی احتمالی است و ادامه رانندگی را پرخطر میکند.
۴. بریدن کلاچ
بریدن کلاچ یعنی صفحه کلاچ نیروی موتور را کامل منتقل نمیکند. نشانه اصلی آن بالا رفتن دور موتور بدون افزایش متناسب سرعت است، بهخصوص در دندههای بالا و سربالایی. بوی سوختگی و درگیر شدن کلاچ در انتهای بالایی مسیر پدال هم اغلب همراه آن است. علتهای رایج عبارتاند از تمام شدن صفحه کلاچ، ضعیف شدن دیسک، آغشته شدن صفحه به روغن در اثر نشتی کاسهنمد عقب میللنگ یا شفت ورودی گیربکس، و تنظیم سیم کلاچ بهگونهای که پدال خلاصی نداشته باشد.
برای یک بررسی ساده، در مسیری خلوت و امن، با سرعت کم در دنده سه یا چهار پدال گاز را کامل فشار دهید. اگر دور موتور سریع بالا برود ولی سرعت متناسب با آن زیاد نشود، کلاچ میبرد.
۵. نشتی و کمبود روغن گیربکس
گیربکس دستی در حالت عادی روغن مصرف نمیکند و کم شدن روغن تقریباً همیشه به معنی نشتی است. محلهای رایج نشتی کاسهنمدهای محل اتصال پلوس، کاسهنمد شفت ورودی (که نشتی آن از درز بین موتور و گیربکس دیده میشود)، واشر درپوشها و پیچهای تخلیه و پر کردن روغن است. این روغن معمولاً غلیظ، کهربایی تا قهوهای و با بوی تند است. بسیاری از گیربکسهای دستی گیج ندارند و سطح روغن با باز کردن پیچ پر کردن، روی سطح صاف، بررسی میشود؛ روغن باید تقریباً تا لبه پایینی سوراخ برسد. نوع روغن و فاصله تعویض آن را طبق دفترچه راهنمای خودرو انتخاب کنید.
۶. لقی یا لرزش دسته دنده
لقی زیاد دسته دنده، لرزش آن در دور خاصی از موتور یا سخت پیدا شدن جای دندهها، اغلب از فرسودگی بوشها و مفصلهای میل دنده، تنظیم نبودن سیمهای دنده یا خرابی دسته موتور است. رفع آن معمولاً کمهزینهتر از تعمیر داخلی گیربکس است، اما اگر رها شود، ممکن است به پس زدن دنده برسد.
علائم خرابی گیربکس اتوماتیک
گیربکس اتوماتیک به سه چیز وابسته است: روغن کافی و سالم که فشار هیدرولیکی را ایجاد میکند، قطعات مکانیکی مثل کلاچهای داخلی و مبدل گشتاور، و کنترل الکترونیکی شامل سنسورها، شیر برقیها و کامپیوتر گیربکس. به همین دلیل، بخشی از علائم خرابی آن از روغن یا ایرادهای برقی ناشی میشود و خواندن کد خطا با دستگاه دیاگ معمولاً اولین قدم تشخیص است.
۱. تأخیر در درگیر شدن دنده
در گیربکس سالم، پس از گذاشتن دسته روی D یا R، دنده تقریباً بلافاصله و با تکانی ملایم درگیر میشود. اگر خودرو مکث محسوسی میکند و بعد با ضربه راه میافتد، بهویژه با موتور سرد، کمبود روغن، فرسودگی کاسهنمدها و کلاچهای داخلی، گرفتگی صافی روغن یا ایراد شیر برقی تنظیم فشار مظنوناند. اگر خودرو در D یا R اصلاً حرکت نکند، رانندگی را ادامه ندهید.
۲. ضربه زدن و تعویض دنده خشن
ضربه هنگام عوض شدن دندهها، در شتابگیری یا کم کردن سرعت، ممکن است از روغن کم یا کهنه، ایراد شیر برقیها و بلوک سوپاپ (مجموعهای که مسیر روغن را برای هر دنده کنترل میکند)، خطای سنسورها یا به هم خوردن مقادیر تطبیقی کامپیوتر گیربکس باشد. دسته موتور و دسته گیربکس فرسوده هم تکانهای عادی را تشدید میکنند و گاهی علت اصلی همینها هستند. در برخی خودروها، پس از قطع باتری یا تعمیر، گیربکس مدتی لازم دارد تا مقادیر تطبیقی را دوباره یاد بگیرد.
۳. هرزگردی
هرزگردی یعنی دور موتور بالا میرود، اما خودرو شتاب متناسبی نمیگیرد. این حالت ممکن است هنگام عوض شدن دنده به شکل پرش ناگهانی عقربه دورسنج دیده شود یا در سرعت ثابت و سربالایی. کمبود روغن، فرسودگی کلاچهای داخلی، افت فشار روغن و ایراد مبدل گشتاور علتهای اصلیاند. هرزگردی روغن را داغ میکند و روغن داغ، فرسودگی را سریعتر میکند. در گیربکس CVT، ثابت ماندن دور موتور هنگام شتابگیری عادی است؛ علامت خرابی آن است که دور بالا برود ولی خودرو به گاز پاسخ ندهد.
۴. حالت اضطراری و چراغ هشدار
وقتی کامپیوتر گیربکس خطای مهمی تشخیص میدهد، برای محافظت از قطعات، گیربکس را در حالت اضطراری قرار میدهد. در این حالت، گیربکس در یک دنده ثابت میماند، شتابگیری ضعیف میشود و معمولاً چراغی هشدار میدهد. نمونه آشنای آن در خودروهای دارای گیربکس AL4، مثل پژو ۲۰۶ اتوماتیک و مدلهای قدیمیتر پژو ۲۰۷ اتوماتیک، دیده میشود: چراغهای Sport و Snow (برف) چشمک میزنند و گیربکس فقط با دنده سه و دنده عقب کار میکند. گاهی با خاموش و روشن کردن موتور، گیربکس موقتاً عادی میشود، اما علت خطا رفع نشده است. در AL4، کهنه شدن روغن، ایراد شیر برقی تنظیم فشار و خرابی سنسور دور از علتهای شناختهشده این وضعیتاند.
بیشتر بخوانید: علت روشن شدن چراغ چک خودرو
۵. کمبود روغن، تیره شدن یا بوی سوختگی
روغن گیربکس اتوماتیک نیرو را منتقل میکند، قطعات را روانکاری و خنک میکند و فرمان تعویض دنده را با فشار هیدرولیکی اجرا میکند. رنگ روغن نو به نوع آن بستگی دارد و بسیاری از روغنهای ATF قرمزرنگاند. تیره شدن تدریجی عادی است، اما بوی سوختگی، رنگ قهوهای تیره یا سیاه و وجود ذرات نشانه داغ شدن و فرسودگی داخلی است.
در گیربکسهای دارای گیج، سطح روغن معمولاً با موتور روشن، روغن گرم و دسته دنده روی P یا N خوانده میشود. بسیاری از گیربکسهای جدید گیج ندارند؛ برای مثال، در AL4 سطح روغن از پیچ سطح و در دمای حدود ۶۰ درجه سانتیگراد روغن (خواندهشده با دستگاه دیاگ) کنترل میشود و پس از تعویض روغن باید شمارنده عمر روغن در کامپیوتر گیربکس بهروز شود. روغن CVT و روغن ATF جایگزین یکدیگر نیستند و روغنی غیر از مشخصات دفترچه راهنمای خودرو میتواند باعث ضربه، هرزگردی یا آسیب شود.
۶. لرزش در سرعت ثابت با گاز ملایم
اگر خودرو در سرعتهای متوسط و با گاز ملایم، لرزشی شبیه حرکت روی سطح ناهموار دارد که با کمی تغییر گاز از بین میرود، ممکن است کلاچ قفلکن مبدل گشتاور درست کار نکند. کیفیت نامناسب روغن از علتهای رایج آن است. لرزش مشابه ممکن است از بدکار کردن موتور، مثلاً خرابی شمع یا کوئل، هم باشد؛ بنابراین کد خطاهای موتور و گیربکس باید با هم بررسی شوند.
۷. نشانههای مخصوص CVT و دوکلاچه
در گیربکس CVT، زوزهای که با افزایش سرعت بلندتر میشود، لرزش هنگام راه افتادن و افت ناگهانی قدرت همراه با چراغ هشدار، نشانههای رایج خرابیاند. بسیاری از CVTها وقتی روغنشان بیش از حد داغ شود، مثلاً در سربالایی طولانی یا ترافیک تابستان، برای محافظت قدرت را محدود میکنند. در گیربکس دوکلاچه، بهویژه نوع کلاچ خشک، تکانهای شدید در سرعت کم و هشدار داغ شدن کلاچ در ترافیک از علائم رایجاند. تعمیر این دو نوع به تجهیزات مخصوص نیاز دارد و بهتر است سراغ تعمیرکاری بروید که با همان نوع گیربکس آشناست.
جدول تشخیص اولیه علائم خرابی گیربکس
این جدول برای تشخیص اولیه کاربرد دارد و جایگزین بررسی در تعمیرگاه نیست.
| علامت | نوع گیربکس | علتهای محتملتر | اول چه چیزی را بررسی کنید |
|---|---|---|---|
| خرخر در همه دندهها، بهویژه یک و عقب | دستی | کلاچ کامل آزاد نمیکند | خلاصی پدال، سیم کلاچ یا نشتی سیستم هیدرولیک |
| خرخر فقط در یک دنده | دستی | فرسودگی برنجی همان دنده | سطح و نوع روغن گیربکس |
| دنده در حین حرکت پس میزند | دستی | ماهک، کشویی، فنر و ساچمه، دسته موتور | دسته موتور و اتصالات دسته دنده |
| صدا در حالت خلاص که با گرفتن کلاچ قطع میشود | دستی | بلبرینگ شفت ورودی، کمبود روغن | سطح روغن گیربکس |
| صدا فقط هنگام فشار دادن پدال کلاچ | دستی | بلبرینگ کلاچ | مجموعه کلاچ در تعمیرگاه |
| دور بالا میرود ولی سرعت نه، با بوی سوختگی | دستی | بریدن کلاچ | خلاصی پدال و نشتی روغن بین موتور و گیربکس |
| مکث پس از گذاشتن دسته روی D یا R | اتوماتیک | کمبود روغن، فرسودگی کلاچهای داخلی، شیر برقی | سطح و رنگ روغن، کد خطا |
| ضربه هنگام عوض شدن دندهها | اتوماتیک | روغن کم یا کهنه، شیر برقی و بلوک سوپاپ، دسته موتور | کد خطا، روغن و دسته موتور |
| ماندن در یک دنده با چراغ هشدار | اتوماتیک | حالت اضطراری به دلیل خطای سنسور، شیر برقی، سیمکشی یا روغن | خواندن کد خطا با دستگاه دیاگ |
| لرزش در سرعت ثابت با گاز ملایم | اتوماتیک | کلاچ قفلکن مبدل گشتاور، کیفیت روغن | کد خطاهای موتور و گیربکس |
| دسته دنده از P خارج نمیشود | اتوماتیک | کلید چراغ ترمز، قفل دسته دنده، فیوز | روشن شدن چراغهای ترمز با فشار پدال |
| لکه روغن زیر گیربکس | هر دو | کاسهنمد پلوس یا شفت ورودی، واشر، لولههای خنککن روغن | محل دقیق و رنگ لکه |
چه چیزهایی را خودتان میتوانید بررسی کنید
- شرایط بروز علامت را یادداشت کنید: موتور سرد یا گرم، کدام دنده و چه سرعتی، با گاز یا بدون گاز، با گرفتن کلاچ یا بدون آن.
- زیر خودرو را ببینید: پس از یک شب پارک، مقوایی روشن زیر موتور و گیربکس بگذارید تا محل و رنگ لکه معلوم شود.
- سطح روغن را فقط به روش دفترچه بررسی کنید: در گیربکسهای بدون گیج، این کار را به تعمیرکار بسپارید؛ روغن بیش از حد هم به گیربکس اتوماتیک آسیب میزند.
- کد خطا را بخوانید: پیش از تعویض هر قطعه، کد خطا را با دستگاه دیاگ بخوانید. پاک کردن کد بدون رفع علت، مشکل را حل نمیکند.
کی باید رانندگی را متوقف کرد و به تعمیرکار مراجعه کرد
در موارد زیر رانندگی را ادامه ندهید:
- خودرو در D یا R حرکت نمیکند یا دندهها در گیربکس دستی جا نمیروند.
- دنده مدام پس میزند یا صدای ضربه و ساییدگی فلزی شدید شنیده میشود.
- بوی سوختگی شدید، دود یا نشتی زیاد روغن وجود دارد.
- چراغ هشدار دمای روغن گیربکس روشن شده است. در جای امن توقف کنید تا روغن خنک شود.
در حالت اضطراری گیربکس اتوماتیک، معمولاً میتوان با سرعت کم تا نزدیکترین تعمیرگاه رفت، اما رانندگی طولانی توصیه نمیشود. برای جابهجایی خودروی اتوماتیک از خودروبر استفاده کنید؛ بسیاری از سازندگان بکسل کردن آن را با چرخهای محرک روی زمین مجاز نمیدانند یا محدود میکنند (طبق دفترچه راهنمای خودرو). هر علامتی هم که ادامه پیدا کند، بدتر شود یا با چراغ هشدار همراه باشد، دلیل کافی برای مراجعه به تعمیرکار است.
عادتهایی که عمر گیربکس را بیشتر میکنند
- پا را روی پدال کلاچ و دست را روی دسته دنده نگه ندارید، و خودرو را در سربالایی با نیمکلاچ نگه ندارید.
- در خودروی اتوماتیک، دسته دنده را فقط پس از توقف کامل بین D، R و P جابهجا کنید.
- در سراشیبی، پیش از گذاشتن دسته روی P ترمز دستی را بکشید تا وزن خودرو روی قفل پارک گیربکس نیفتد.
- اگر خودرو در برف یا گل گیر کرد، جابهجایی پشتسرهم بین D و R را طولانی نکنید، چون روغن را داغ میکند.
- روغن گیربکس را با مشخصات دفترچه و در زمان مقرر تعویض کنید. دفترچه بسیاری از خودروها برای شرایط سخت، مثل ترافیک سنگین و هوای گرم، فاصله کوتاهتری تعیین میکند.
سوالات متداول
آیا میتوان با گیربکس خراب رانندگی کرد؟
به نوع علامت بستگی دارد. با سفتی جزئی دسته دنده یا نشتی بسیار کم، معمولاً میتوان با احتیاط تا تعمیرگاه رفت. اما با هرزگردی، پس زدن مکرر دنده، ضربه فلزی یا بوی سوختگی، ادامه رانندگی آسیب را بیشتر میکند و ایمنی را هم به خطر میاندازد.
خرابی کلاچ را چطور از خرابی گیربکس دستی تشخیص دهیم؟
بالا رفتن دور بدون افزایش سرعت، خرخر در همه دندهها و صدایی که فقط با فشار دادن پدال کلاچ شنیده میشود، بیشتر به کلاچ مربوط است. خرخر در یک دنده مشخص، پس زدن دنده و زوزهای که با دنده و سرعت تغییر میکند، بیشتر به داخل گیربکس برمیگردد. تشخیص قطعی گاهی فقط در تعمیرگاه ممکن است.
آیا خرابی گیربکس اتوماتیک چراغ چک را روشن میکند؟
در بسیاری از خودروها بله. کامپیوتر گیربکس خطا را ثبت میکند و ممکن است چراغ چک یا چراغ هشدار مخصوص گیربکس روشن شود. بسیاری از کدهای عمومی گیربکس در استاندارد OBD با P07 شروع میشوند.
آیا تعویض روغن گیربکس اتوماتیک در کیلومتر بالا ضرر دارد؟
این موضوع میان تعمیرکاران محل اختلاف است. برخی میگویند پس از تعویض روغن در گیربکسی که سالها سرویس نشده، مشکل ظاهر شده است. گروهی دیگر معتقدند این گیربکسها از قبل فرسوده بودهاند و خرابی فقط همزمان آشکار شده است. راه مطمئنتر، تعویض روغن از ابتدا طبق دفترچه است. اگر سابقه سرویس معلوم نیست، پیش از تعویض روغن، تعمیرکار متخصص گیربکس اتوماتیک وضعیت آن را بررسی کند.
جمعبندی
علائم خرابی گیربکس خودرو در دستی و اتوماتیک متفاوت است. در گیربکس دستی، خرخر هنگام تعویض دنده، پس زدن دنده، صدای غیرعادی و بریدن کلاچ نشانههای اصلیاند و بخشی از آنها به کلاچ، روغن و اتصالات دسته دنده برمیگردد. در گیربکس اتوماتیک، مکث در درگیر شدن دنده، ضربه، هرزگردی، لرزش و حالت اضطراری مهمترین علائماند و روغن و کنترل الکترونیکی در آنها نقش زیادی دارند. شرایط بروز علامت را یادداشت کنید، روغن را طبق دفترچه بررسی کنید و پیش از تعویض قطعه، کد خطا را بخوانید. توجه زودهنگام به این نشانهها، تعمیر را معمولاً سادهتر و کمهزینهتر میکند.
این راهنما جنبه آموزشی دارد. دفترچه راهنمای خودروی شما مرجع اصلی مشخصات و بازههای سرویس است و کارهای تخصصی را به تعمیرکار مجرب بسپارید.


